Portugalia jest jednym z najbardziej chwalonych i dyskutowanych przykładów światowej dekryminalizacji narkotyków. Model chwalono za wyeliminowanie rozróżnienia na narkotyki twarde i miękkie, odejście od modelu kryminalnego w kierunku modelu zdrowia publicznego i skupienie się na destygmatyzacji osób używających narkotyków (PWUD), stając się ostatecznie twarzą innowacji i postępu w europejskiej polityce narkotykowej.
Ten zmiana ustawodawstwa pojawiła się w odpowiedzi na szybki wzrost spożycia narkotyków w latach 1990. XX w., zwłaszcza heroiny, i w konsekwencji wzrost liczby zgłoszonych przypadków zakażenia wirusem HIV w populacji Portugalii. Dekryminalizacja okazała się bardzo skuteczna w ograniczaniu szkód związanych z narkotykami: liczba zgonów związanych z narkotykami drastycznie spadła, podobnie jak współczynnik przenoszenia wirusa HIV, wśród innych korzyści. W rezultacie model portugalski był szeroko badany i promowany jako studium przypadku alternatywnych rozwiązań dla prohibicji narkotykowej.
Jednak system ma już prawie ćwierć wieku. Od czasu jej powstania świat drastycznie się zmienił: przeżyliśmy globalny kryzys finansowy, bezprecedensową pandemię i sejsmiczne zmiany geopolityczne. Czy model portugalski nadąża za zmieniającymi się rynkami narkotykowymi, wzorcami zażywania i rozwojem sytuacji związanej z narkotykami? Jak istotne jest to teraz? I co należy zrobić, aby zapewnić, że system będzie nadal postępowy?
Odwieczny program „pilotażowy”.
System z 2001 roku powstał przede wszystkim jako reakcja na epidemię HIV i heroiny, wywołaną w latach 1970. koniec dyktatury Salazara. Dzięki prawie milionowi obywateli z byłych kolonii powracających lub imigrujących do Portugalii, reszta społeczeństwa zyskała dostęp do heroiny i konopi indyjskich. Po 40 latach dyktatury, izolacji kulturowej i społecznej, naród nagle został narażony na kontakt z nowymi substancjami, bez wiedzy, jak bezpiecznie się po nich poruszać.
Problematyczne użycie i jego konsekwencje eksplodowały: do lat 1990. XIX wiekunajwyższy w Unii Europejskiej wskaźnik zakażeń wirusem HIV miał Portugalia, przy czym szacunkowo 1% populacji uznawano za uzależnione od heroiny. Aby zaradzić tym szkodom, rząd, poinformowany przez ekspertów w dziedzinie zdrowia publicznego, na przełomie tysiącleci przetestował system oparty na dostosowane praktyki redukcji szkód oraz podejście do zdrowia publicznego w przypadku osób problemowo zażywających narkotyki: obejmowało to programy wsparcia społecznego i rehabilitacji dla osób używających narkotyków, a także wymianę igieł i strzykawek oraz terapię substytucyjną opioidów. System ten miał na celu ograniczenie epidemii HIV wywołanej heroiną i okazał się bardzo skuteczny. Diagnoza AIDS liczba osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji spadła z 518 w 2000 r. do zaledwie 13 w 2019 r.
Jednakże system Portugalii pozostał zakorzeniony w tych ramach i walczył o zreformowanie swojego modelu polityki antynarkotykowej w celu rozwiązania współczesnych problemów związanych z narkotykami. Restrukturyzacja instytucjonalna spowodowane zobowiązaniami europejskiego funduszu ratunkowego oznaczało, że portugalski system zdrowia publicznego został patroszony i utracił zdolność do zapewniania postępowych i praktycznych interwencji.
Joana Canêdo, działaczka na rzecz reformy polityki narkotykowej i współtwórczyni kolektywu kobiecego i niebinarnego MANAS/GAT opisał portugalski system jako utknięty pod „parasolem HIV, który często zapomina o innych ścieżkach”.
Canêdo stwierdził, że model ten nie jest w stanie odpowiedzieć na obecne trendy na portugalskim rynku narkotykowym. Z rosnące obawy w związku ze spożyciem cracku i pojawieniem się nowych substancji psychoaktywnych (NPS), władze ds. zdrowia narkotykowego nie wydały „nawet wytycznych dotyczących leczenia” tych substancji. Portugalia po raz pierwszy oszacowała częstość używania cracku (oddzielnie od kokainy w proszku). w 2023. Oznacza to, że osoby używające cracku lub NPS pozostają bez pomocy i źle poinformowane o istniejących praktykach redukcji szkód.
„To pasywny sposób patrzenia na sprawy z jednej strony, tak jakby wszystko mogło pozostać tak, jak było i jest w porządku, bez oceny polityki – wewnętrznej czy zewnętrznej” – Canêdo powiedział TalkingDrugs.
Brak oceny systemowej oraz niemożność (lub brak zainteresowania) wyjścia poza dotychczasowe ramy działań spowodowały, że portugalski system jest w pewnym stopniu zamrożony w czasie. Nie uznaje PWUD za aktywnych obywateli mających władzę nad własnym życiem; nie pozwala ani nie finansuje udziału politycznego PWUD w Portugalii; i nie dostosowuje się do zmian wzorców konsumpcji, całkowicie uniemożliwiając wdrożenie na szczeblu krajowym zaktualizowanych praktyk redukcji szkód wraz z celową destygmatyzacją PWUD.
Problem z komisjami odstraszającymi
Jest to szczególnie widoczne w przypadku komitetów odstraszających. Pierwotnie utworzona, aby zachęcać osoby używające heroiny do podjęcia leczenia, obecnie zajmuje się głównie przypadkami nieproblematycznego zażywania konopi indyjskich. Według SICAD Analiza systemu 202271% wykroczeń administracyjnych stwierdzonych przez komisje odstraszające dotyczyło konopi indyjskich; 73% osób używających konopi indyjskich uznano za nieproblematyczne, a tylko 8% przypadków uznano za problematyczne. System odstraszający zajmuje się wieloma przypadkami, które nie wymagają takiej uwagi ani nie mają na celu wspierania lub informowania osób używających konopi indyjskich lub innych narkotyków w sposób bezproblemowy.
Adriana Curado, specjalistka ds. zdrowia publicznego i redukcji szkód w firmie GAT (Grupo de Ativistas em Tratamentos), społeczna organizacja pozarządowa skupiająca się na zapewnianiu informacji i leczeniu osób zakażonych wirusem HIV, a także usługach redukcji szkód, podkreśliła, że oprócz nieodpowiedniego wykorzystania zasobów istnieje również „chroniczne niedofinansowanie” szkód usługi redukcyjne, takie jak pomieszczenia do konsumpcji, punkty kontroli narkotyków i ośrodki leczenia od 2001 r. Utrzymujące się niedofinansowanie uniemożliwiło finansowo i logistycznie utworzenie i skuteczne funkcjonowanie odpowiednich obiektów w całym kraju.
Obecnie pomieszczenia konsumpcyjne i miejsca przeprowadzania testów istnieją jedynie w miastach Porto i Lizbonie, a ich finansowanie podlega przepisom odpowiedzialność swoich gmin. Interwencje te są kosztowne, a gminy o napiętych budżetach często mają trudności z ich finansowaniem. Nawet w Lizbonie i Porto w każdym mieście otwarta jest tylko jedna sala konsumpcyjna.
Do chwili obecnej większość usług redukcji szkód jest świadczona przez społeczeństwo obywatelskie i organizacje pozarządowe, a niektóre z nich finansowane są przez rząd raz na dwa lata. Oznacza to, że istnieją ciągłe wyzwania egzystencjalne dotyczące niezawodności finansowej tych usług i tego, czy mogą one przetrwać w przypadku kiedykolwiek zagrożonego ich finansowania.
Ostatnie zmiany instytucjonalne i prawne
SICAD (Służba Interwencji w zakresie uzależnień i zachowań zależnych), agencja publiczna odpowiedzialna za wdrażanie i zarządzanie portugalskim systemem polityki antynarkotykowej od 2001 r., została zrestrukturyzowana w stycznia 2024 r. do ICAD (Instytut ds. Zachowań Uzależnieniowych i Uzależnieniowych). W ramach tej nowej struktury ICAD będzie odpowiedzialna za opracowywanie planów działania w zakresie polityki antynarkotykowej i zapewnianie ich wdrożenia – przypuszczalnie z większym niż dotychczas wpływem na politykę.
Jednak według Curado nowa struktura ICAD zachowuje swoją poprzednią, odgórną, pionową strukturę organizacyjną. W nowej strukturze ICAD pozostało wiele osób kierujących SICAD od 2001 roku.
Chociaż obecne kierownictwo wykonało w ramach swojego mandatu wyjątkową pracę, zwłaszcza we wczesnych latach modelu dekryminalizacji, ICAD nie wykazał się wystarczająco reaktywnością instytucjonalną, aby dostosować się do trendów na współczesnym rynku narkotykowym, w tym opracować nowe interwencje w przypadku substancji innych niż opioidy, takich jak stymulanty i środki pobudzające NPS. Oznacza to, że globalne praktyki redukcji szkód nie zostały wdrożone w całym kraju, a PWUD i powiązane organizacje oddolne nie są zaangażowane ani zintegrowane z procesami kształtowania polityki.
„Aktywizm i inicjatywy społeczne nie wystarczą, potrzebujemy zreformowania samego państwa, potrzebujemy nowego przywództwa i specjalistów w branży” – powiedział Curado.
Do tego czasu system portugalski będzie powstrzymywany przez własne ograniczenia instytucjonalne i systemową bezwładność w reagowaniu na zmiany.
Nie wszystko jest mrokiem
Pomimo konieczności przeprowadzenia reform strukturalnych Portugalia podjęła kroki w celu poprawy ochrony praw PWUD. W Wrzesień 2023, portugalski parlament uchylił decyzję Trybunału Konstytucyjnego z 2008 r., która ponownie penalizowała posiadanie ilości spożytej na więcej niż 10 dni na użytek indywidualny. W decyzji z 2008 r. ustanowiono 10-dniowy próg w oparciu o: tabela narkotyków wprowadzona w 1996 roku, określające kary za posiadanie każdej substancji. Już w 2019 roku skutki tej zmiany stały się zauważalne, wraz ze wzrostem liczby wyroków skazujących PWUD, a także rosnącymi obawami dotyczącymi NSP, które nie zostały ujęte w tabeli, dzięki czemu stały się one bardziej popularne i dostępne.
Parlament zareagował na te konsekwencje i obawy i uchylił orzeczenie z 2008 r., usuwając 10-dniowy próg i zezwalając osobom przyłapanym na posiadanie na obronę, udowadniając, że posiadane przez nich ilości są przeznaczone do użytku osobistego, a nie handlu. Stanowiło to pozytywny krok dla systemu portugalskiego, pokazując, że istnieje wola naprawienia błędów z przeszłości i poprawy życia PWUD, po raz kolejny odchodząc od kryminalizacji.
Moving Forward
Realokacja zasobów i większe finansowanie usług redukcji szkód, ośrodków leczenia, ośrodków przeprowadzania testów i pomieszczeń konsumpcyjnych to wyraźny krok, który należy podjąć. Ale nie jest to takie proste – krótkie i niestabilne cykle polityczne, niechęć do patrzenia poza bieżący program i rozbieżne perspektywy w rządzie w sprawie budżetu stanowią silną barierę dla tego rozwiązania. Co zatem można jeszcze zrobić?
Canêdo podkreśla potrzebę zmiany dyskursu publicznego na temat używania narkotyków i PWUD, a także opowiada się za większym udziałem PWUD w ewaluacji polityki. Chociaż destygmatyzacja była ważnym punktem działań w pierwotnym planie z 2001 r., Społeczeństwu portugalskiemu nadal brakuje solidnej edukacji w zakresie redukcji szkód i bezpiecznego stosowania, a osoby zażywające narkotyki są w dalszym ciągu marginalizowane w całym kraju.
To, w połączeniu z utrzymującą się wizją policji jako uzasadnionego źródła władzy, jest sprzeczne z pierwotnymi zasadami planu działania z 2001 r.: usunięcie PWUD z areny wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych na arenę publicznej opieki zdrowotnej, opowiadając się za ich bezpieczeństwem bez naruszania ich wolności. Dopóki policja pozostanie głównym organem przeszukującym, zatrzymującym i nakładającym kary na osoby używające narkotyków, zachęca się do stosowania przemocy zamiast redukcji szkód i rozwiązań opartych na społeczności. Wiąże się to z rolą organów instytucjonalnych, takich jak Komitety Odstraszające, które zawierają utrzymujący się element kryminalizacji i patologizującej stygmatyzacji PWUD.
Istnieje pilna potrzeba przyjęcia bardziej dynamicznego i innowacyjnego podejścia, inspirowanego przykładami międzynarodowymi, aby stawić czoła zmieniającym się tendencjom na rynku narkotykowym i zapewnić, że redukcja szkód stanie się bardziej integralną częścią systemu dekryminalizacji. Dopóki nie zostanie to wprowadzone, trudno będzie twierdzić, że portugalski system jest dziś równie innowacyjny, jak ćwierć wieku temu.
