Polityka narkotykowa jest bardzo zróżnicowana w poszczególnych krajach europejskich, pomimo wspólnych podstaw w traktatach ONZ czy strategiach UE. W tym artykule dokonam przeglądu programów obsługi strzykawek (SSP) w czterech krajach Europy Środkowo-Wschodniej — Czechach, Słowacji, Polsce i na Węgrzech, znanych łącznie jako Grupa Wyszehradzka — aby pokazać, w jaki sposób polityka wpływa na redukcję szkód.
Przegląd
Forum Społeczeństwa Obywatelskiego ds. Narkotyków, grupa ekspertów Komisji Europejskiej, opublikowała ok raport rok temu w sprawie realizacji usług dla osób zażywających narkotyki (PWUD). Raport ujawnia rozbieżności w dostępności i jakości 12 zbadanych interwencji, przy czym największy kontrast w przypadku SSP stwierdzono wśród Grupy Wyszehradzkiej.
Poproszeni o ocenę dostępności SSP w swoim kraju, ankietowani czescy specjaliści w tej dziedzinie przyznali wysoki wynik: 8.9 na 10. Polska uzyskała średni wynik 4.7. Profesjonaliści na Słowacji (3.5) i na Węgrzech (zaledwie 1.8) przyznali niskie oceny w zakresie dostępu do SSP.
Analiza rocznych raportów SSP pokazuje, że są one dostępne w 65 proc. czeskich miast, 21 proc. miast węgierskich, 15 proc. miast słowackich i tylko 7 proc. miast w Polsce.
Według danych Europejskiego Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii oraz informacji uzyskanych bezpośrednio od służb, liczba sterylnych strzykawek rozdanych na PWUD w 2017 r. wyniosła: 199 w Czechach, 184 na Słowacji, 65 na Węgrzech i tylko 35 w Polsce.
Skąd biorą się tak dramatyczne różnice?
Moje doświadczenia w zakresie polityki narkotykowej i badań nad redukcją szkód w regionie sugerują, że wewnętrzne funkcjonowanie SSP jest podobne. Zatrudniają podobnie wykształcony personel, wyznają podobne wartości i zasady oraz mają spójne procedury.
Ale prawo karne dotyczące narkotyków jest bardzo zróżnicowane. W Czechach posiadanie niewielkich kwot stanowi wykroczenie administracyjne, za które grozi niewielka grzywna. Na Węgrzech nawet konsumpcja narkotyków jest zagrożona karą do dwóch lat więzienia.
Zasadne wydaje się więc szukanie przyczyn rozbieżności w dostępie poza samymi usługami.
Czeska Zielona Wyspa
Czeska opinia publiczna nadal postrzega uzależnienie od narkotyków jako godny nagany wybór życiowy, ale polityka wydaje się podążać inną drogą, co odzwierciedla dekryminalizacja posiadania na małą skalę w 2010 roku. Jednak regresywne postawy utrzymują się wśród policji i pracowników służby zdrowia. PWUD nadal są często stygmatyzowani i odmawia się im dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej.
Ale dekryminalizacja prawdopodobnie przyczyniła się do zwiększenia dostępu do SSP. Zasięg usług dla osób przyjmujących narkotyki dożylnie wzrósł o 7 punktów procentowych w latach 2012-2013 i od tego czasu pozostaje stosunkowo wysoki i stabilny na poziomie około 75%. Dekryminalizacja pomaga również w utrzymaniu ciągłości relacji dostawców z klientami, którzy nie są już więzieni za posiadanie.
Całkowity budżet czeskich SSP wzrósł o około 60 procent w latach 2008-2017.
Redukcja szkód cieszy się silnym poparciem politycznym ze strony rządu centralnego. W 2018 r. 14 procent całkowitych wydatków na politykę antynarkotykową przeznaczono na redukcję szkód – więcej niż budżety na profilaktykę narkotykową i leczenie razem wzięte. Całkowity budżet czeskich SSP wzrósł o około 60 procent w latach 2008-2017. Znaczne środki przeznaczane są również na badania w tym zakresie, a premier kraju osobiście odwiedza służby, aby zapoznać się z ich pracą.
Rozdrobnienie czeskiego systemu opieki utrudnia jednak holistyczną opiekę i wsparcie klienta. Agencje zazwyczaj nie współpracują ze sobą, a SSP doświadczają nadmiernej biurokracji. Zatrudnianie personelu medycznego jest również trudne ze względu na niedobór siły roboczej.
Jednak znaczące poparcie polityczne dla redukcji szkód oznacza, że finansowanie jest stabilne, a organizacje mogą planować strategicznie.
Ponure perspektywy na Słowacji
Większość Słowaków uważa, że najskuteczniejszą metodą walki z narkotykami jest prawo karne, co znajduje odzwierciedlenie w polityce kraju. To powiedziawszy, politycy tutaj nie są tak naprawdę zainteresowani tym obszarem. Kilka lat temu odpowiedzialność za politykę narkotykową przerzucono na instytucję o mniejszym znaczeniu i wpływie politycznym. Populistyczni politycy wolą skupiać się na kwestiach bardziej seksownych niż PWUD.
Redukcja szkód odgrywa tu marginalną rolę. Z najbardziej aktualnych danych finansowych, z 2006 roku [sic!] wynika, że wydatki na redukcję szkód stanowiły około 10 procent pieniędzy wydanych na profilaktykę i leczenie.
Dostęp do usług jest bardzo niski. Na przykład leczenie wspomagane lekami (MAT) obejmuje tylko 12 procent osób stosujących opioidy. Nie ma schronisk ani miejsc pracy chronionej dla PWUD, a brak ubezpieczenia zdrowotnego dyskwalifikuje Cię z leczenia wirusowego zapalenia wątroby typu C.
Klienci SSP czasami doświadczają przemocy ze strony miejscowych.
Organizacje zajmujące się redukcją szkód muszą poświęcać znaczną część swojego czasu na pisanie grantów i raportów, co negatywnie wpływa na ich relacje z klientami. Finansowanie jest niestabilne i silnie uzależnione od kaprysów politycznych. Organizacjom dodatkowo zagraża korupcja w państwowych instytucjach finansujących. Zasoby są niewystarczające, a kilka SSP zostało ostatnio zamkniętych. Regulacje dotyczące wydatkowania dotacji uniemożliwiają elastyczność w zaspokajaniu potrzeb klientów. W tej chwili pozostały tylko trzy SSP.
Co więcej, klienci SSP czasami doświadczają przemocy ze strony miejscowych. Konflikty mogą wybuchać między lokalnymi społecznościami i politykami z jednej strony, a SSP z drugiej.
Piekło na Węgrzech
Miarą tego, jak źle jest tutaj, jest to, że 64 procent Węgrów nie chce mieć za sąsiada osoby uzależnionej od narkotyków – o 14 punktów procentowych więcej niż myśli o osobie z przeszłością kryminalną. Wydaje się, że polityka narkotykowa jest napędzana paniką moralną i silnym konserwatyzmem. Głównym celem jest „wolne od narkotyków” Węgry do 2020 roku. W obliczu rutynowych uprzedzeń, PWUD często odmawia się dostępu do usług publicznych.
Na Węgrzech można trafić do więzienia za samo używanie substancji kontrolowanych (w przeciwieństwie do posiadania). Przekierowanie (leczenie zamiast więzienia) jest dozwolone tylko raz na dwa lata, co skutkuje częstymi aresztami.
Redukcja szkód stanowiła zaledwie 4 procent budżetu polityki antynarkotykowej, z czego 75 procent wydano na egzekwowanie prawa.
Sytuacja prawna SSP jest niepewna — to, czy są dozwolone, zależy od woli politycznej i interpretacji prawa. Wielu polityków lubi niszczyć organizacje, które uważają za wrogie ich światopoglądowi.
Dane finansowe z 2007 r. (ostatnie dostępne) pokazują, że wydatki na redukcję szkód stanowiły zaledwie 4 procent całkowitego budżetu polityki antynarkotykowej, z czego 75 procent wydano na egzekwowanie prawa. A budżet na redukcję szkód został znacznie okrojony w 2011 roku.
SSP borykają się z rozległą biurokracją oraz niestabilnością polityczną i finansową. Termin „redukcja szkód” od kilku lat nie pojawia się w przetargach publicznych, a służby są zmuszone „przemycać” takie interwencje w innych kategoriach wsparcia.
W 2014 i 2015 roku dzięki działaniom lokalnych polityków zamknięto dwa największe SSP na Węgrzech. We wrześniu 2019 r. premier Viktor Orban zapowiedział kolejne ograniczenia polityki narkotykowej. Jednak biorąc pod uwagę jego nieoczekiwaną porażkę w październikowych wyborach samorządowych, przyszłość jest niejasna.
Moralizacja w Polsce
Prawie 80 proc. Polaków uważa, że konsumpcja (nie posiadanie!) marihuany powinna być nielegalna. Lekarze często odmawiają osobom zażywającym narkotyki iniekcji dostępu do opieki zdrowotnej, czasami nawet w przypadku zagrożenia życia.
Kryminalizacja posiadania narkotyków szkodzi ciągłości relacji służb z klientami ze względu na częste odbywanie kary pozbawienia wolności. Pomimo działań Głównego Inspektoratu Sanitarnego przeciwko sklepom sprzedającym „dopalacze” i moralizatorskich przemówień po zatruciach, polityka narkotykowa mało interesuje polskich polityków. Rzeczywiście, żadna z głównych partii politycznych nie umieściła polityki narkotykowej w swoich ostatnich manifestach.
Polityka narkotykowa, taka jaka jest, koncentruje się na egzekwowaniu prawa i silnym paradygmacie abstynencji. Wielu pracowników usług redukcji szkód postrzega redukcję szkód jako konkurencję z innymi służbami publicznymi i uważa, że państwo finansuje redukcję szkód tylko z powodu międzynarodowej kontroli, zwłaszcza ze strony Unii Europejskiej.
Liczba polskich SSP spadła o prawie połowę w latach 2002-2017.
Chociaż redukcja szkód jest oficjalnie uznawana za jeden z filarów polityki narkotykowej, pozostaje ona na marginesie. Zdecydowana większość środków przeznaczona jest na profilaktykę i długoterminowe leczenie szpitalne w oparciu o metodykę społeczności terapeutycznej.
W latach 2019-2020 planowany budżet polityki narkotykowej, pozyskiwany z podatku od gier hazardowych, przeznacza pięć razy więcej pieniędzy na profilaktykę narkotykową niż na redukcję szkód. Finansowanie opiera się na krótkoterminowych przetargach, co skutkuje dużą niestabilnością.
Nieefektywny system opieki obejmuje tylko ułamek potrzebujących. Na przykład w 2017 roku tylko 18 procent osób używających opioidów było na MAT. Organizacje zajmujące się redukcją szkód często borykają się z nieuzasadnioną biurokracją i surowymi wymogami sprawozdawczymi podmiotów finansujących zdrowie publiczne, które odzwierciedlają brak zaufania do instytucji. Konieczność dostępu niskoprogowego nie jest powszechnie rozumiana.
Liczba polskich SSP spadła o prawie połowę w latach 2002-2017. Społeczności lokalne często mają wrogie nastawienie do wszelkich organizacji wspierających grupy marginalizowane.
wnioski
Polityka w połączeniu z postawami społecznymi w przeważającej mierze determinuje perspektywy redukcji szkód w krajach Grupy Wyszehradzkiej. W Czechach czynniki strukturalne znacznie ułatwiają efektywne działanie SSP. W pozostałych trzech krajach utrudniają pracę.
Dane sugerują, że węgierskie organizacje zajmujące się redukcją szkód znoszą najgorsze warunki pracy. Obecna sytuacja jest szczególnie rozczarowująca, gdy w pierwszej dekadzie XXI wieku redukcja szkód cieszyła się silnym poparciem politycznym i dynamicznie rozwijała się na Węgrzech. Kiedy administracja Orbána doszła do władzy w 2000 roku, jednym z jej pierwszych działań było zaatakowanie redukcji szkód i spowodowanie jej upadku.
Jednak przykłady Słowacji i Polski pokazują, że zaniedbywanie i ignorowanie polityki narkotykowej skutkuje sytuacją niewiele lepszą niż otwarta wojna z redukcją szkód.
Ten artykuł został pierwotnie opublikowany przez Filtruj , internetowy magazyn poświęcony zażywaniu narkotyków, polityce antynarkotykowej i prawom człowieka przez pryzmat redukcji szkód. Obserwuj Włącz filtr Facebook or Twitterlub zapisz się na nią newsletter.
Ten artykuł jest oparty na wynikach badań Igi Kender-Jeziorskiej—”Programy wymiany igieł w krajach wyszehradzkich: porównawcze studium przypadku czynników strukturalnych w skutecznym świadczeniu usług”—opublikowane w Harm Reduction Journal we wrześniu 2019 r. Dziennik redukcji szkód jest ogólnodostępnym, recenzowanym wydawcą badań nad narkotykami i wieloma pokrewnymi dziedzinami. Filter z dumą współpracuje z Harm Reduction Journal, aby pomóc wypełnić lukę między badaniami a publicznym zrozumieniem.
*Iga Kender-Jeziorska jest polskim naukowcem. Posiada tytuł magistra resocjalizacji oraz tytuł magistra polityki publicznej i zarządzania, a także jest doktorantką nauk politycznych na Uniwersytecie Corvinus w Budapeszcie. Jest także współzałożycielką tzw Inicjatywa społecznej polityki narkotykowej, wiceprezes ds Organizacje młodzieżowe zajmujące się działaniami antynarkotykowymi, przewodnicząca Grupy Roboczej ds. Planu Działania UE przy Komisji Europejskiej Forum Społeczeństwa Obywatelskiego ds. Narkotykówi asystent koordynatora ds Grupa robocza ds. organizacji pozarządowych w Europie Środkowo-Wschodniej w NISPAcee. Mieszka w Budapeszcie na Węgrzech.
